تامّه من جميع الجهات نرسيده‌اند عبادات آنان براى استكمال است ولى براى افرادى كه به مرحلهء فعليّت تامّه رسيده‌اند ديگر عبادت به جهت حصول استكمال و تحصيل مقام قرب معنى ندارد بلكه اتيان عبادات براى چنين شخصى به عنوان ديگرى كه همان مقتضاى حصول كمال است خواهد بود . لهذا عائشه از حضرت رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله پرسيد كه : « پس از آنكه خداوند در شأن شما فرمود : لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ . « 1 » پس اين اندازه رنج در تحمّل عبادات براى چيست ؟ فرمودند : آيا مگر نمىخواهى من عبد شاكر خداى خود بوده باشم » ؟ از اينجا به خوبى معلوم مىشود كه اتيان اعمال عباديّه براى بعضى از نفوس بشريّه استكمالا للنّفس نبوده بلكه محضا براى اظهار امتنان و شكرا للّه العظيم بوده است . حالاتى كه براى سالك در اثر مراقبت و مجاهده دست مىدهد و گاه و بيگاه انوارى و آثارى بر او مشهود مىگردد همه مقدّمهء تحصيل ملكه است زيرا مجرّد ترتّب آثار و تغيّر حال فى الجمله كافى نيست بلكه بايد سالك سعى كند كه با مجاهده بقاياى عالم سافل را كه در ذاتش كامن و مخفى است به كلّى

--> ( 1 ) - آيهء 2 ، از سورهء 48 فتح : [ تا خداوند گناهان گذشته و آيندهء تو را بيامرزد ] .